Psychologisch orthopedagogische adviespraktijk Dr. R. de Groot

Leervoorwaarden, een korte toelichting

Kinderen met leerproblemen voldoen niet aan de 'leervoorwaarden'. Je kunt daaraan toevoegen dat ook de omgeving, waarvan het kind min of meer afhankelijk is, niet altijd aan de leervoorwaarden voldoet.

Algemene leervoorwaarden

Bij leervoorwaarden wordt voornamelijk uitgegaan van de onderwijsleervoorwaarden, datgene wat het kind 'in huis' moet hebben om met succes de schoolse vaardigheden lezen, schrijven en rekenen te kunnen volgen. Ontwikkelingsvoorwaarden zijn condities voor een breder functioneergebied: alle aspecten van menselijk functioneren.

We maken bij de voorwaarden voor het schoolse leerproces onderscheid tussen de zogenaamde algemene en specifieke leervoorwaarden. De algemene leervoorwaarden hebben betrekking op kennis en vaardigheid die kinderen verwerven in de voorschoolse en buitenschoolse situatie, dus als baby, peuter, kleuter en in het spelen voor en na schooltijd.

Langdurige ziekte, een tekort aan bewegingsmogelijkheid, een geïsoleerde situatie en slechte omstandigheden kunnen nadelig zijn bij het leren van die facetten die als voorwaarde gelden voor het leren in de volgende fase. Deze kinderen zijn door een tekort aan energie of 'speelruimte' niet in staat om dezelfde, noodzakelijke, vaardigheden te ontwikkelen als gezonde kinderen in gezonde situaties.

Organisch bepaalde ziekten of stoornissen als MBD ( of ADHD), epilepsie, Gilles de la Tourette (tics), autisme en aan autisme verwante contactstoornissen hebben een schadelijke invloed op het verwerven van allerlei algemene leervoorwaarden. Soms is het in aanleg gegeven tempo van het kind zo traag dat dit op zich al belemmerend werkt op de opbouw van de algemene leervoorwaarden.

In de tijd dat de kleuterschool nog van de lagere school los stond, werd het begrip schoolrijpheid gebruikt om aan te geven of een kleuter al in staat mocht worden geacht aan de schoolse leerprocessen te beginnen. Men ging dus na of het kind aan de algemene leervoorwaarden voldeed. De algemene leervoorwaarden hangen samen met het begrip rijpheid en rijpheid, hebben we eerder gezien, is afhankelijk van de aangeboren fysieke en mentale mogelijkheden, van factoren in de omgeving van het kind en van het samenspel tussen deze interne en externe factoren.

De voorwaarden hebben te maken met de volgende ontwikkelingsaspecten:

De sensomotorische ontwikkeling, het samenspel tussen waarnemen en bewegen
De intellectuele en cognitieve ontwikkeling, waarin de taal een centrale rol speelt
De sociale ontwikkeling en aanpassing

Algemene leervoorwaarden zijn de buitenschoolse en voorschoolse factoren die het leren op school beïnvloeden en er de grondslag van vormen in alle schooltypen.

Specifieke leervoorwaarden

Op school kunnen ook leerproblemen ontstaan die direct te maken hebben met de bijzondere kennis en vaardigheden van een bepaald leerstofgebied op school zoals lezen, spellen, schrijven en rekenen.

Zo'n leerstofgebied is opgebouwd tot een systeem met behulp van letters en cijfers, symbolen met soms kleine verschillen waaraan een betekenis is toegekend. Het kind moet als het ware een 'geheimschrift' leren. Het moet onthouden welk symbool welke betekenis heeft en met symbolen en betekenissen moet hij leren 'spelen'. Lezen en taal is een heel ander systeem dan rekenen en ook schrijven vraagt om specifieke vaardigheden. Op zich zijn het verbijzonderingen van de algemene leervoorwaarden: letters onderscheiden heeft te maken met vormkennis en ruimtelijke oriëntatie, taalklanken met horen en luisteren, rekenen met hoeveelheden en verhoudingen. Het zijn allemaal voorwaarden om het systeem taal en rekenen te kunnen leren kennen. Het systeem bestaat uit een aantal afspraken die niet per persoon ter discussie zijn en dus voor iedereen gelden die van het systeem gebruik wil maken. 3 + 4 = 7 of je dat nu leuk vindt of niet. K-i-p is kip en geen wip of konijn.

Specifieke voorwaarden horen eigenlijk al bij het onderwijsleerproces van de 'vakken' en men noemt dit ook wel het gebied van het aanvankelijk onderwijs.

Om de specifieke leervoorwaarden te leren kennen, moet je niet het functioneren van het kind bekijken, zoals dit bij de algemene leervoorwaarden wel het geval is. Men moet de (leer)taken die het kind aangeboden worden analyseren. Vervolgens zal men nagaan of het kind de deelvaardigheden en kennis tot zijn beschikking heeft en of het er rijp voor is om deze te leren kennen. Is het kind er (nog) niet aan toe, dan ga je uiteraard kijken wat er met het kind aan de hand is: aan welke voorwaarden niet zijn voldaan en hoe het leerproces verloopt.

Het begrip leervoorwaarde is in de loop van de jaren enigszins gaan slijten. Men ging meer en meer letten op het hoe van het leren en minder op wat. Men redeneerde dat de opbouw van kennis en vaardigheden noodzakelijk is om een stapsgewijze ontwikkeling te realiseren, maar waarom is er onvoldoende leereffect? Was het kind er nog niet aan toe, was het niet betrokken? Hoe verliep het leerproces en was er niet het gevaar van 'meer van hetzelfde' dat vanwege onderliggende oorzaken niet tot resultaat kon leiden? Over deze zaken zal eerst duidelijkheid moeten komen.

Men dient dus goed te letten op de organisatie van de informatieverwerking, de manieren waarop leerlingen juist of onjuist met de aangeboden leerstof omgaan. In de ene fase van de geschiedenis van de opvoeding heeft men weer een nieuwe hobby, om het maar eens oneerbiedig te zeggen. Het blijkt dat de volgende golf bijna altijd eerst een overcorrectie is van de voorgaande en een verwerping van het traditionele. Daarna wordt ontdekt dat het ene niet zonder het andere kan en men probeert elk onderdeel waar wenselijk in te passen in een zekere balans ten opzichte van elkaar. Het lijkt erop dat we niet anders kunnen reageren dan via these naar antithese en synthese.